Jak odnaleźć sens życia w filozofii?

Czy wiesz, jak odnaleźć sens życia w świetle różnych nurtów filozoficznych?

Pytanie o sens życia to jedno z najbardziej fundamentalnych i naglących pytań, jakie człowiek zadaje sobie od zarania dziejów. Niezależnie od epoki, kultury czy indywidualnych doświadczeń, każdy z nas staje w obliczu tej zagadki. Czy Twoje życie ma jakiś nadrzędny cel? Czy Twoje działania mają znaczenie wykraczające poza codzienność? Ta nieuchwytna koncepcja, choć często trudna do zdefiniowania, jest siłą napędową naszych dążeń, wartości i sposobu, w jaki postrzegamy świat. Zanurzmy się razem w fascynującą podróż przez myśli filozofów, psychologów i teologów, aby zrozumieć, czym jest sens życia i jak możesz go odnaleźć.

Czym w ogóle jest „sens życia”? Spojrzenie na definicje i ich złożoność

Pojęcie sensu życia to w języku polskim struktura polisemantyczna – to znaczy, że ma wiele znaczeń, które należy rozpatrywać na tle różnorodnych koncepcji: filozoficznych, antropologicznych, teologicznych, psychologicznych, pedagogicznych, socjologicznych czy kulturoznawczych. To pojęcie jest dowodem na naszą wyjątkowość jako istot ludzkich, zdolnych do myślenia abstrakcyjnego i zadawania pytań o tożsamość, cel egzystencji i wartość trudu życia. Pytanie o sens życia nabiera szczególnej mocy w obliczu kryzysów – choroby, niepełnosprawności, utraty wolności, cierpienia fizycznego czy psychicznego, utraty bliskich, a także w szeroko rozumianych kryzysach rozwojowych w ciągu życia.

W ujęciu psychologicznym sens życia utożsamia się z przeżyciem myślowym polegającym na przedstawieniu sobie czegoś w sposób nieoglądowy, czyli bez bezpośrednich wyobrażeń zmysłowych. Można go również zaliczyć do pojęć religijnych, które dotyczą rzeczywistości niemożliwej do uchwycenia empirycznie, mocno zakorzenionej w emocjonalności. Co ciekawe, termin sens życia odgrywa znaczącą rolę w procesie dojrzewania człowieka i jego zdrowia, rozumianego jako pełny dobrostan biopsychospołeczny i duchowy. Jednak pomimo swojej fundamentalnej wagi, Józef Mariański zauważa, że sens życia należy do najbardziej niejasnych i niewyraźnych pojęć, zarówno pod względem treści, jak i zakresu. Podobnie niejednoznaczne są powiązane z nim pojęcia, takie jak poczucie sensu życia, doświadczanie sensu, świadomość sensu, postawa wobec sensu, przeżycie sensu, utrata sensu, kryzys sensu czy bezsens życia.

Co nam mówią słowniki i encyklopedie o sensie życia?

Biorąc pod uwagę złożoną, dwuwyrazową formę, słowniki języka polskiego rzadko zawierają bezpośrednią definicję „sensu życia”. Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka w definicji słowa „sens” jedynie wspomina konteksty znaczeniowe, takie jak sens listu, nauki, powieści, wypowiedzi, a na końcu – sens życia. Podaje za to liczne konteksty użycia samego wyrazu „sens”: może być głęboki, istotny, jasny, ukryty, zrozumiały. Możemy go „domyślać się, doszukiwać się, dopatrywać się w czymś, można go nadać lub przywrócić, a także pojmować, rozumieć, wypaczyć, zatrzeć, zmienić”. Coś może mieć sens, w czymś może być sens, coś może sens stracić. Z kolei Inny słownik języka polskiego PWN pod redakcją Mirosława Bańko wyjaśnia, że „jeśli jakieś działania mają sens, to są celowe, wartościowe lub pożyteczne”, podając przykład, że „bardzo często dziecko nadaje życiu kobiety nowy sens…”.

Co zaskakujące, nawet specjalistyczne słowniki i leksykony psychologiczne, pedagogiczne czy socjologiczne często pomijają definicję sensu życia. Słownik psychologii Arthura S. Rebera zawiera jedynie definicję „sensu (sense)” jako „ogólnego znaczenia jakiegoś zdarzenia, epizodu, historii itp.”, podkreślając jego niejednoznaczność, mimo częstego pojawiania się w nowszych opracowaniach psychologicznych.

Znacznie bogatsze źródła znajdziemy w encyklopediach filozoficznych i teologicznych. Encyklopedia katolicka Towarzystwa Naukowego KUL definiuje sens życia jako „zespół przekonań i reguł postępowania, dzięki którym człowiek może w sposób uporządkowany i konsekwentny zmierzać do wszechstronnego realizowania najgłębszych potrzeb swojej natury, a także perspektywa uporządkowanej, spójnej wizji istnienia, bytowania i celu człowieka, uzyskana na podstawie racji rozumowych oraz danych Bożego Objawienia”. Ta definicja łączy sens życia z zagadnieniami celu, wartości, motywów, postaw, dążeń i działań, umieszczając go w ramach antropologii filozoficznej i teologicznej. Pytania, które się z nim wiążą, to: „kim jest człowiek?”, „skąd pochodzi?”, „dokąd zmierza?”. Encyklopedia ta rozróżnia też wiele znaczeń sensu życia, np. jako dany lub stworzony przez jednostkę, subiektywny lub obiektywny, indywidualny lub społeczny, egzystencjalny lub ontyczny, w odniesieniu do człowieka i ludzkości lub kosmosu i historii, teoretyczny lub praktyczny, immanentny lub transcendentny. W religii katolickiej transcendentny wymiar sensu znajduje ostateczne rozwiązanie w zmartwychwstaniu Chrystusa, co jest podstawą wiary w życie wieczne.

Oksfordzki słownik filozoficzny analizuje sens życia jako cel ważny dla konkretnego człowieka, sugerując, że ludzie są usatysfakcjonowani, gdy mają do czego dążyć, i że cele te nie muszą być zawsze takie same. Mała encyklopedia filozofii określa problem sensu życia jako tak zwany „problem podstawowy”. W ujęciu psychologicznym, „u normalnego, dorosłego człowieka, jedynym kierunkiem działania mogącym zapewnić wyższe, dojrzałe formy zachowania się jest kierunek wyznaczony przez potrzebę sensu życia”. Zaspokojenie tej potrzeby polega na uzasadnieniu sobie sensu swego bytu, wytyczającym jasny, praktyczny i akceptowalny kierunek działania. Budowanie sensu życia jest nawet postrzegane jako zabieg terapeutyczny, który likwiduje tak zwane frustracje egzystencjalne.

Sens życia w naukach humanistycznych – od psychologii po pedagogikę

Problematyka sensu życia jest obszarem interdyscyplinarnym, obejmującym szereg dziedzin humanistycznych.

W psychologii pojęcie poczucia sensu życia jest określane przez Irenę Heszen-Niejodek jako duchowość – teoretyczny konstrukt, trudny do zdefiniowania i zmierzenia. Duchowość w psychologii to transcendencja, „ruch w górę”, którego kierunek wyznaczają wartości osoby dotyczące sfery niematerialnej. Może to być samorealizacja, samodoskonalenie, rozwój osobisty, a także kierowanie się ku Wyższej Istocie lub wybranym wartościom. Sens życia wydaje się pokrewny pojęciom takim jak wymiar noetyczny osobowości, samoaktualizacja (Maslow), poczucie koherencji (Antonovsky) czy transgresja (Kozielecki). Wymiar duchowy jest coraz częściej traktowany jako czwarty wymiar zdrowia człowieka, obok fizycznego, psychicznego i społecznego. Co ciekawe, rozwój duchowości często sprzyja poważnym chorobom, niepełnosprawności czy innym wydarzeniom kryzysowym. Badacze psychologii zdrowia z dużą uwagą analizują sens życia u osób z różnymi schorzeniami i niepełnosprawnościami.

Psychologia egzystencjalna i humanistyczna stawia człowieka w centrum, uznając jego wolność wyboru i odpowiedzialność za egzystencję. Człowiek nie jest tu niewolnikiem środowiska czy instynktów, ale istotą, która „staje się” – nigdy nie jest statyczny, zawsze w procesie przekraczania siebie, dążenia do bycia pełnym człowiekiem. Irvin D. Yalom uważa sens versus bezsens życia za kluczowe zagadnienie psychologii egzystencjalnej, obok śmierci, samotności i wolności. Z kolei psychologia humanistyczna traktuje brak systemu wartości jako stan psychopatogenny, podkreślając, że człowiek potrzebuje przynajmniej zrębu filozofii życiowej lub religii, by żyć i orientować się.

Szczególne miejsce w badaniach nad sensem życia zajmuje logoterapia Viktora Emila Frankla, psychiatry, byłego więźnia obozu koncentracyjnego. Frankl sformułował tezę, że główną i najbardziej podstawową potrzebą człowieka jest potrzeba sensu życia. Uważał, że człowiek dąży do wychodzenia poza siebie, poświęcając się dziełu, które kocha, człowiekowi, którego miłuje, lub Bogu, któremu służy. Istota ludzkiej egzystencji leży w samotranscendencji, a nie samoaktualizacji. Frankl wyróżniał trzy formy ludzkiej egzystencji: noetyczną (duchową, nadrzędną), psychiczną i fizyczną. Twierdził, że w sferze noetycznej człowiek rozwija się ku wartościom, a poprzez ich realizację może uwolnić się od uwarunkowań somatycznych, psychicznych i społecznych. „Wola sensu” to siła, która motywuje nas do poszukiwania sensu każdej aktywności i sytuacji, a także daje siłę do obrony wyższych wartości. Sens życia osiąga się poprzez realizację wartości twórczych (kształtowanie świata), przeżyciowych (wchłanianie piękna i prawdy) oraz postawy (godne znoszenie cierpienia). Frankl podkreślał, że nikt nie może nadać sensu życia drugiemu człowiekowi – to samodzielna i intymna praca. Definiował sens życia jako stan subiektywnej satysfakcji z działania celowego i ukierunkowanego na wartości, które człowiek odkrywa, a nie tworzy. Pisał też o nerwicy noogennej, charakteryzującej się brakiem zainteresowań i apatią, wynikającą z utraty misji i niepowodzeń w poszukiwaniu sensu. Logoterapia jest więc psychoterapią skoncentrowaną na poszukiwaniu sensu. Frankl rozróżniał też aspekt statyczny (poczucie sensu życia) i dynamiczny (potrzeba sensu życia), gdzie poczucie jest efektem realizacji potrzeby.

Psychologia egzystencjalna akcentuje sens życia wynikający z intencjonalnej aktywności, zdolności dokonywania wyborów w perspektywie wartości oraz świadomej i twórczej konfrontacji ze śmiercią, samotnością i cierpieniem. Narzędzia takie jak Test Sensu Życia (PIL) Crumbaugha i Maholicka mierzą stopień poczucia sensu życia jako subiektywnej satysfakcji, korelując z dobrostanem psychicznym i satysfakcją z życia, a negatywnie z depresją i uzależnieniami.

Psychologia rozwojowa wskazuje, że potrzeba sensu życia pojawia się szczególnie intensywnie w okresie adolescencji (tzw. „faza kosmiczna” wg Obuchowskiego), kiedy młodzi ludzie poszukują wartości i stabilizują swoją tożsamość. Według Erika Eriksona, poczucie sensu życia można zyskać pod koniec życia, dokonując bilansu i akceptując zarówno sukcesy, jak i porażki (cnota mądrości). Kryzys środka życia to kolejny moment głębokiej refleksji nad dotychczasowym życiem, bilansowania zysków i strat, i motywacji do zmian. Carl Gustav Jung uważał, że w średniej dorosłości rozwojem kieruje potrzeba sensu życia, a aktywność duchowa, zwłaszcza w drugiej połowie życia, prowadzi do samourzeczywistnienia i akceptacji śmierci. Piotr Oleś rozwija tę myśl, podkreślając, że znaczenie tworzenia wartości rośnie wraz z wiekiem, a kryzys połowy życia jest szansą na rozwój lub załamanie.

Kazimierz Popielski określa poczucie sensu życia jako subiektywny stan satysfakcji, wynikający z tego, że podjęte działania i cele są zgodne z wyznawanym systemem wartości. Ryszard Klamut rozróżnia sens życia ontologiczny (życie jako wartość sama w sobie) i psychologiczny (subiektywne przeżywanie). Józef Mariański łączy sens życia ze sferą poznawczą i emocjonalno-dążeniową, a Grażyna Dolińska-Zygmunt podkreśla, że człowiek tworzy koncepcję sensu życia jako układ przekonań i celów. Reker i Wong, a także Stanisław Głaz, opisują sens życia jako konstrukt wielowymiarowy, złożony z komponentów emocjonalnych, poznawczych, motywacyjnych, intelektualnych i wolitywno-dążeniowych. Obuchowski wskazuje, że podstawowymi źródłami sensu życia są potrzeby (zwłaszcza potrzeby rozwoju, a nie tylko braku) i wartości. Czesław Matusiewicz i Stefan Garczyński podkreślają różnorodność interpretacji sensu i jego fundamentalną rolę dla zadowolenia z życia, relacji międzyludzkich i twórczości. Niezaspokojona potrzeba sensu może prowadzić do frustracji, pustki, nałogów, a nawet depresji szczytu, występującej po osiągnięciu wszystkich planów.

Psychologia pracy również mierzy się z tym zagadnieniem. Ayala Pines, badając wypalenie zawodowe, twierdzi, że u jego podstaw leży właśnie potrzeba wiary w sens życia. Wypalenie pojawia się, gdy praca, która miała nadać życiu sens, zamiast sukcesów przynosi rozczarowania. To pułapka dla tych, dla których praca ma egzystencjalne znaczenie.

W pedagogice zagadnienie sensu życia jest niebagatelne. Jarosław Michalski podkreśla, jak ważne jest, aby współczesna pedagogika pomagała ludziom tworzyć strukturę duchowości i poszukiwać sensu. Marian Wolicki twierdzi, że wychowankowie muszą „zarażać się” sensem życia obserwowanym u swoich nauczycieli, co wymaga od samych pedagogów odczuwania sensu i celu w swoim nauczaniu. Osobisty przykład jest kluczowy w kształtowaniu poczucia sensu u młodzieży.

W kontekście polskiej filozofii współczesnej, Józef Bocheński dokonał oryginalnej krytyki utrwalonych schematów refleksji nad sensem życia. Filozof doszedł do optymistycznych wniosków, twierdząc, że sens życia jest zawsze sprawą prywatną, a oprócz dążenia do wielkich celów sens nadaje życiu także „używanie chwili”, cieszenie się tym, co jest dane tu i teraz, oraz „małe zadowolenia”.

Gdzie Polacy szukają sensu życia? Badania językoznawcze i ankietowe

Analiza Narodowego Korpusu Języka Polskiego (NKJP) pokazuje, że termin „sens życia” pojawia się w niezwykle różnorodnych kontekstach. Znajdziemy go w tekstach religijno-filozoficznych (np. „o sens życia i o Bożą Opatrzność pyta tylko człowiek, którego spotkało nieszczęście”), pedagogicznych („Rolą wychowawcy jest stworzenie takiej koncepcji wychowania, by pomóc wychowankowi odnaleźć sens życia”), psychologicznych (np. „Młodzież też nierzadko sięga po rozwiązania suicydalne… wynikające z niepokonanych kryzysów w sferze aksjologicznej wyznaczającej sens życia”).

Sens życia jest również obecny w kontekście problemów społecznych: bezrobocia („Stracił pracę, stracił sens życia”), bezdomności („Pomagają bezdomnym odnaleźć sens życia”), alkoholizmu („Dzięki jej pomocy odnalazła sens życia. Ona sprawiła, że już od 2 lat nie piję alkoholu”), narkomanii („Dopiero dzisiaj zdaję sobie sprawę z tego, że narkomania ma swoją przyczynę w duchowej pustce…”), depresji („Prowadziła zajęcia z łodziankami, które utraciły pracę i sens życia i znalazły się na oddziale depresji”), samobójstw, niepełnosprawności, przewlekłych chorób („Straciła nadzieję i sens życia. Poddała się. Rak wygrał”), starości („Potrzeba sensu życia jest silnie odczuwana przez osoby w starszym wieku”).

Pojęcie to występuje także w kontekście działalności charytatywnej i pomocy społecznej, opisów sytuacji ofiar wypadków czy klęsk żywiołowych, a także w wypowiedziach młodych ludzi zmagających się z problemami okresu dorastania („Młodzieży, która zadawała sobie pytanie o sens życia, było bardzo wiele”) oraz na blogach i forach internetowych. Co więcej, sens życia może być związany z pracą, pasjami czy zainteresowaniami („Aktorstwo stanowi sens życia artysty”; „Dla mnie deskorolka to nie sport… to jest sens życia”). Możemy go odnaleźć, znaleźć, znajdować, widzieć, utracić, stracić i odzyskać, a także zrozumieć. Może być prawdziwy, jedyny czy nowy.

Wyniki ankiety przeprowadzonej wśród Polaków (46 osób w różnym wieku, wykształceniu i zawodzie) potwierdzają złożoność i indywidualność rozumienia sensu życia.

Na pytanie: „Co to jest sens życia?”, ankietowani najczęściej wskazywali:

• Cel, ideał, wartości (częściej mężczyźni) — „cel życiowy, ideał do którego się dąży”, „zespół nadrzędnych, bardzo ogólnych celów, który ukierunkowuje działania danego człowieka”.
• Satysfakcję i radość (częściej kobiety) — „poczucie spełnienia, poczucie, że jest się na właściwym miejscu”, „codzienna radość z wszystkiego, co niesie dzień”.
• Bycie dla innych (częściej mężczyźni, co może być związane z wiekiem badanych i akceptacją nieuświadomionej „animy” – archetypu kobiecego, w średniej dorosłości, prowadzącej do większej uwagi na relacje międzyludzkie) — „wiedzieć dla kogo się żyje, po co się rano wstaje”, „dążenie do uszczęśliwienia bliskich”.
• Spójność działań z przekonaniami oraz kontemplację piękna świata (obie płcie).
• Tylko kobiety wskazywały na samoświadomość („umiejętność zrozumienia siebie”, „odkrycie mojego zadania”), Boga i religię („życie w poczuciu opieki Bożej”), ojczyznę i pracę.
• Tylko mężczyźni wskazywali na poczucie sprawstwa.

Na pytanie: „Czy moje życie ma sens?”, z uzasadnieniem:

• Związki z innymi ludźmi były najczęściej wskazywanym obszarem (częściej mężczyźni) — „mam wspaniałą rodzinę, z którą uwielbiam spędzać czas”, „mam świetną dziewczynę, która sprawia, że chce mi się żyć”.
• Poczucie spełnienia, satysfakcji i szczęścia (obie płcie) — „czuję się spełniona, pozytywnie nastawiona do życia”, „dostrzegam efekty swojego działania”.
• Bóg i religia (obie płcie) — „jestem osobą wierzącą, wierzę że Bóg ma dla mnie plan”.
• Kobiety najczęściej wskazywały na możliwość wszechstronnego rozwoju („mogę rozwijać swoje możliwości, osobowość, charakter, serce, intelekt”).
• Mężczyźni zaś na posiadanie celów do zrealizowania („wyznaczam sobie cele, które próbuję realizować”, „dążę do awansu, zbudowania domu, kupna samochodu”).

Tylko jedna ankietowana kobieta odpowiedziała „Nie wiem, jestem w drodze, nadal szukam”, a jeden mężczyzna stwierdził, że jego życie nie ma sensu, ponieważ „niestety żyję w miejscu, gdzie często muszę robić ustępstwa, żeby przeżyć, co dla mnie nie jest sensem życia”. Te indywidualne, szczere wypowiedzi idealnie oddają uniwersalny charakter poszukiwania sensu i jego złożoność w konkretnym kontekście życia.

Gdzie odnaleźć swój sens?

Jak widzisz, problem sensu życia jest niezwykle skomplikowany, ale jednocześnie głęboko zakorzeniony w ludzkiej naturze. Od trudnych filozoficzno-religijnych rozważań, poprzez szczegółowe badania psychologiczne i pedagogiczne, aż po codzienne doświadczenia, sens życia objawia się w wielu wymiarach.

Możesz odkrywać swój sens w celach, ideałach i wartościach, które nadają kierunek Twoim działaniom. Możesz go znaleźć w radości i satysfakcji, płynących ze spełnienia, z bycia na właściwym miejscu. Dla wielu z nas sens życia to bycie dla innych – poświęcanie się bliskim, pomaganie, sprawianie radości. Inni odnajdują go w spójności między tym, co robią, a tym, w co wierzą, a także w kontemplacji piękna świata. Dla części ludzi sens wiąże się z samoświadomością, z wiarą w Boga, z miłością do ojczyzny czy z pasją do pracy, a także z poczuciem sprawstwa – możliwością wpływania na rzeczywistość.

Kluczowe obszary, które nadają sens naszemu życiu, to głębokie związki z innymi ludźmi, poczucie spełnienia, satysfakcji i szczęścia, wiara w coś większego niż my sami (czy to w aspekcie religijnym, czy duchowym), możliwość wszechstronnego rozwoju i kształtowania siebie, a także posiadanie celów, które nas motywują.

W obliczu współczesnych wyzwań, od kryzysów rozwojowych, przez choroby i niepełnosprawności, po samotność i frustrację, poszukiwanie sensu życia staje się nie tylko filozoficznym dylematem, ale praktyczną potrzebą. Jak pisał Józef Bocheński, sens życia to nie tylko dążenie do wielkich celów, ale także „używanie chwili” i „małe zadowolenia”. Może więc Twój sens jest tuż obok, w codziennych wyborach, w relacjach, w pasjach, które sprawiają, że serce bije szybciej. Pamiętaj, że sens życia nie jest czymś danym raz na zawsze, lecz jest procesem – ciągłym odkrywaniem, tworzeniem i realizowaniem wartości, które sprawiają, że Twoje życie jest warte przeżycia.