Jak filozofia wspiera nas w codziennych wyborach

Jak filozofia może pomóc w podejmowaniu codziennych decyzji?

Zastanawiasz się, jak filozofia może pomóc w podejmowaniu codziennych decyzji? Dla wielu z nas filozofia jawi się jako coś odległego – dziedzina zarezerwowana dla uczonych, zamknięta w murach uniwersytetów i wyrażana niezrozumiałym językiem. Niektórzy wręcz ironicznie mawiają: „nie filozofuj”, kiedy ktoś zbyt głęboko wnika w problem. Ta potoczna opinia sprawiła, że filozofia, która niegdyś była nauczycielką życia, dziś często postrzegana jest jako sztuka dla sztuki, pozbawiona praktycznego wymiaru. A to błąd! Okazuje się, że w obliczu codziennych wyzwań i zalewu informacji, filozofia może być niezastąpionym przewodnikiem.

Maria Szyszkowska, wykładowczyni filozofii prawa i współczesnej na Uniwersytecie Warszawskim, a wcześniej na Uniwersytecie w Wiedniu, w swojej książce „Stwarzanie siebie” (1994) mocno podkreśla, że człowiek może i chce znacznie więcej, niż mu się wydaje. Zgadza się z tym profesor Lilianna Kiejzik, tłumaczka i wykładowczyni filozofii na Uniwersytecie Zielonogórskim, która podkreśla, że jeśli odwołać się do greckiego źródłosłowu, „filozofia” to „umiłowanie mądrości” – a tę mądrość starożytni Grecy i Rzymianie rozumieli jako umiejętność podejmowania decyzji prowadzących do pozytywnych rezultatów oraz zdolność do praktycznego wykorzystywania wiedzy. Właśnie w tym świetle filozofia okazuje się niezwykle życiowa i użyteczna.

Filozofia jako nauczycielka życia: od autokreacji po rozumienie świata

Maria Szyszkowska przekonuje, że poznanie własnej wewnętrznej prawdy wspomaga rozwój. Sprzeciwia się rezygnacji z własnego „ja” i poddawaniu się zastanemu stanowi rzeczy. Zamiast tego postuluje twórczą autokreację, w której filozofia jest kluczem do czerpania wartości nadających istnieniu inny wymiar. Jej „filozofia codzienności” pozwala zrozumieć, że cywilizacja dostatku materialnego nie równa się szczęściu. Prawdziwe szczęście wynika z kontaktu z drugim człowiekiem, a nie z gromadzenia dóbr. Taka filozofia ma za zadanie pomóc w wyzwalaniu się z błędnych opinii społecznych i wadliwej hierarchii wartości, stawiając ludzkie istnienie jako dobro najwyższe. Uczy żyć zgodnie z powinnościami i przeżywać z tego powodu radość.

Szyszkowska widzi filozofię codzienności na pograniczu filozofii kultury, twórczości, aksjologii, prawa i człowieka. Przekłada uniwersalne prawdy na język konkretny, formując wartości wpływające na stosunki międzyludzkie. Oddziałuje nie tylko na umysł, ale i na wrażliwość, uczucia oraz intuicję, korzystając ze środków sztuki, literatury czy poezji. Ważne jest, aby wyrażała to, co w nas umyka racjonalizacji. Kluczowe dla pełnej autokreacji jest rozwijanie empatii, wiara w siebie i umiejętność słuchania własnej, niepowtarzalnej prawdy, a także wczuwanie się w innych. To trudne zadanie, wymagające odwagi, aby przeciwstawić się otoczeniu promującemu stereotypowe zachowania. Ucieczka od obowiązku stwarzania siebie nie jest możliwa – łatwe życie często prowadzi do goryczy i rezygnacji z powodu niewykorzystanego potencjału.

Professor Kiejzik dodaje, że filozofia to „lekarka duszy”. Choć psychologia, która wyewoluowała z filozofii dopiero w XIX wieku, pomaga zrozumieć mechanizmy nami rządzące, nie zastąpi filozofii w nadawaniu życiu sensu, stawianiu nas twarzą w twarz ze światem wartości i bytu. Filozofia jest fundamentem, na którym opierają się współczesne metody rozwoju osobistego. – Popularny dziś coaching nie jest niczym innym jak doradztwem filozoficznym. Bez znajomości filozofii nie można być coachem – mówi Lilianna Kiejzik.

Dobrze wykształcony filozof to człowiek wszechstronny. Cała dyskusja wokół reformy szkolnictwa, mająca na celu rozwinięcie w studentach tak zwanych kompetencji miękkich – prawidłowego wnioskowania, empatii, szacunku dla drugiego człowieka, poszanowania zwierząt – opiera się na filozofii. Aby inżynier czy lekarz był cenionym specjalistą, a nie jedynie rzemieślnikiem, powinien czytać i znać filozofię. Nie musi oczywiście orientować się we wszystkich nurtach, wystarczy, że zacznie od Homera i Hezjoda, ponieważ kultura antyczna, filozofia i mitologia grecka to podstawa całej europejskiej cywilizacji, w tym również chrześcijaństwa.

Filozoficzne narzędzia do podejmowania decyzji: pięć kluczowych gałęzi

Filozofia, jako „matka wszystkich nauk”, oferuje pięć kluczowych gałęzi, które mogą Cię wesprzeć w codziennym życiu i decyzjach.

1. Etyka: Jak postępować moralnie?

W codziennym życiu nieustannie stajesz przed dylematami etycznymi. Czy uszanować autonomię bliskiej osoby, nawet jeśli jej decyzje wydają się szkodliwe? Jak pogodzić wolność jednostki z bezpieczeństwem zbiorowym? Etyka, wywodząca się od greckiego ethosu (charakter, zachowanie), jest gałęzią filozofii, która bada ludzkie postępowanie, rozróżnia dobro od zła i pomaga kształtować charakter ludzi, instytucji oraz społeczeństwa. Jej zasady mogą pomóc Ci w refleksji i analizie, prowadząc do decyzji, które są najlepsze dla Ciebie i Twojego otoczenia.

Jak zauważa profesor Kiejzik, praktyczną stroną filozofii jest właśnie etyka – nauka o tym, jak powinniśmy postępować, aby być człowiekiem. – Szczególnie cenię Kanta – mówi Kiejzik. – Wszyscy znają cytat: „niebo gwiaździste nade mną, prawo moralne we mnie”. Żeby jednak w pełni zrozumieć jego znaczenie, trzeba znać „Krytykę praktycznego rozumu” Kanta, która uświadamia, że dzięki moralności nie jesteśmy maleńkim punktem we wszechświecie, czymś nieważnym, że człowiek nigdy nie jest środkiem do jakiegoś celu, tylko celem samym w sobie. Musimy więc postępować tak, jakbyśmy chcieli, aby w stosunku do nas postępowali inni.

Etyka pomaga również w zrozumieniu wartości takich jak wolność, dobro czy sprawiedliwość, o których tak często dyskutujemy. Bez znajomości Platona i jego rozważań o istocie tych pojęć, łatwo jest sprowadzić je do własnych, często prymitywnych wyobrażeń i próbować je ekstrapolować na całe społeczeństwo. Poznanie filozofii pozwala napełnić te abstrakcyjne pojęcia wymierną treścią.

2. Logika: Jak rozumować i skutecznie komunikować się?

Ta gałąź filozofii zajmuje się badaniem rozumowania i argumentacji. Pomaga odróżniać dobre i prawidłowe argumenty od tych błędnych. W praktyce, logika pozwala skutecznie oceniać i przekazywać idee oraz opinie. Umiejętność budowania argumentów opartych na prawdziwych przesłankach, które prowadzą do prawdziwych wniosków, jest niezwykle ważna w każdej dyskusji – od rozmowy w pracy po debatę w gronie rodzinnym. Zwiększa Twoją zdolność do przekonującego prezentowania swoich racji.

3. Filozofia polityczna: Jak rozumieć społeczeństwo i jego struktury?

Filozofia polityczna bada i analizuje formy rządzenia społeczeństwem, jego organizację i pochodzenie. To właśnie ona zajmuje się pojęciami takimi jak równość, wolność, sprawiedliwość społeczna, autorytet czy prawa. Zrozumienie tych koncepcji pozwala Ci krytycznie oceniać istniejące formy rządów i organizacji społecznych. Możesz dostrzegać ich słabe strony i wyobrażać sobie alternatywy, które mogłyby prowadzić do lepszego życia. Organizacje polityczne i społeczne mają ogromny wpływ na Twoje codzienne życie, a filozoficzna perspektywa pozwala Ci aktywnie uczestniczyć w ich kształtowaniu, zamiast biernie poddawać się zastanemu porządkowi.

4. Epistemologia: Jak kwestionować wiedzę i postęp naukowy?

Nauka i filozofia są ze sobą nierozerwalnie związane. Epistemologia zajmuje się problemem wiedzy naukowej, kwestionując jej twierdzenia, warunki produkcji i walidacji. Jest to szczególnie ważne w dobie szybkiego postępu technologicznego i naukowego. Ta gałąź filozofii ostrzega Cię przed „drugą stroną medalu” w postępie. O ile nauka dała nam wiele dobrego – od leków po nowe technologie – o tyle jest również winna ingerencji w przyrodę z poważnymi konsekwencjami. Epistemologia zachęca do refleksji nad metodami, warunkami i praktykami nauki, pozwalając Ci na świadome podejście do nowych odkryć i ich wpływu na życie. Powstanie nowej gałęzi filozofii związanej ze sztuczną inteligencją pokazuje, jak bardzo epistemologia jest aktualna.

5. Estetyka: Jak postrzegać piękno i kulturę?

Estetyka to filozoficzna refleksja nad sztuką, jej dziełami i samym pięknem. Zajmuje się percepcją artystyczną, ludzką kreatywnością i przyjemnością estetyczną. Na co dzień otaczają Cię produkty artystyczne w różnych formach: muzyka, taniec, kino, literatura, fotografia, architektura. Poprzez estetykę możesz analizować to, co postrzegasz, i rozmawiać o tym. To nie tylko emocje, które te dzieła w Tobie wywołują, ale także ich intelektualny wymiar – zastanawianie się nad społecznym sensem sztuki lub tym, co próbuje Ci ona przekazać.

Możesz przenieść te myśli z estetyki do swojego codziennego życia. Zadać sobie pytanie, dlaczego uważasz konkretny przedmiot lub osobę za piękną, co dyktuje Twoje indywidualne gusta, albo dlaczego lubisz niektóre seriale czy filmy, za którymi inni nie przepadają. Estetyka rozwija Twoją wrażliwość i zdolność do głębszego rozumienia otaczającego Cię świata.

Wyzwania i perspektywy: Filozofia w (nie)współczesnym świecie

Obecne deprecjonowanie filozofii – to ironiczne „nie filozofuj” – świadczy o tym, że coraz płycej patrzymy na świat, nie potrafimy go interpretować ani nawet opisywać. – Rugowanie filozofii ze studiów, bo można zostać inżynierem, nie mając pojęcia, kim był Arystoteles, Kant czy Sartre, świadczy o tym, że coraz mniej wiemy o podstawach europejskiej cywilizacji – przestrzega Lilianna Kiejzik. – Stopniowe ograniczanie wykształcenia humanistycznego doprowadzi w końcu do przekształcenia ludzi w tępe roboty.

W historii filozofii kobiety długo były niedostrzegane. Filozofia od zarania dziejów była domeną mężczyzn, co miało związek z podziałem ról społecznych i brakiem dostępu kobiet do edukacji i życia publicznego. Dopiero w XIX wieku, wraz z uzyskaniem dostępu do wiedzy, kobiety zaczęły pojawiać się w filozofii, choć często pozostawały w cieniu mężczyzn – jako towarzyszki, redaktorki czy inspiratorki. Profesor Kiejzik wspomina takie postaci jak Safona (poetka, nie filozofka sensu stricto), Hypatia z Aleksandrii (światła uczona i nauczycielka), Elena Lukrecja Cornaro Piscopia (pierwsza kobieta z doktoratem z filozofii w Europie w XVII wieku) czy Polka Stefania Wolicka, która powtórzyła ten sukces dwa wieki później. Te historie pokazują, ile trudu kosztowało kobiety wejście do świata filozofii.

Dziś kobiety mogą swobodnie się realizować, a jednak wybitne filozofki rzadko wychodzą poza mury uniwersytetów. Nie komentują wydarzeń, nie są zapraszane do programów telewizyjnych. – Nie piszą bajek czy kryminałów, ale rozprawy dla innych uczonych. To nie jest łatwa literatura, w dodatku z reguły wydawana w niewielkich nakładach i trudno dostępna – wyjaśnia Lilianna Kiejzik. Popularyzacja tematyki filozoficznej, mimo ryzyka uproszczeń, jest więc kluczowa, aby młodzi ludzie mogli na nowo odkryć jej wartość.

Filozofia, pomimo wyzwań i powszechnych stereotypów, pozostaje potężnym narzędziem. Pomaga Ci zrozumieć świat i siebie samego poprzez rozmyślanie i krytyczną analizę. Jej wpływ rozciąga się na wiele dziedzin ludzkiej wiedzy, wspierając Cię w refleksji i przemyśleniu tego, co zazwyczaj uznajesz za normę i czego nie kwestionujesz. Daje Ci zdolność do samodzielnego myślenia, etycznego postępowania i świadomego kształtowania własnego życia. To ciągła nauka – o sobie, o innych i o świecie.