Jak teoria Wygotskiego wpływa na nasze uczenie się

Teoria Wygotskiego w praktyce: Co pomysły „Mozarta psychologii” mówią o naszym uczeniu się?

Co tak naprawdę teoria Wygotskiego mówi o naszym uczeniu się i rozwoju? Być może już słyszałeś o Lwie Wygotskim, wybitnym rosyjskim psychologu, który mimo swojego krótkiego życia – zmarł w wieku zaledwie 38 lat – dokonał prawdziwego przełomu w psychologii rozwojowej. Jego prace, choć przez ponad dwadzieścia lat były zakazane w stalinowskiej Rosji, dziś stanowią jedno z najważniejszych źródeł inspiracji dla współczesnych badaczy i pedagogów na całym świecie. Amerykański naukowiec Stephen Toulmin nazwał go nawet „Mozartem psychologii” – i po przeczytaniu tego artykułu z pewnością zrozumiesz, dlaczego.

Wygotski zaoferował nam nowy, unikalny sposób patrzenia na rozwój umysłowy dziecka, koncentrując się na czymś, co jest znacznie głębsze niż proste przyswajanie faktów. Jego społeczno-kulturowa teoria poznania i nauczania to potężne narzędzie do zrozumienia, jak my sami i nasze dzieci uczymy się i rozwijamy w świecie pełnym ludzi i kultury. Przygotuj się na podróż, która zmieni Twoje postrzeganie edukacji, zabawy i roli, jaką odgrywa środowisko w kształtowaniu każdego z nas.

Czego teoria Wygotskiego uczy nas o praktycznym wspieraniu uczenia się?

Głównym założeniem Lwa Wygotskiego jest przekonanie, że rozwój poznawczy jednostki jest nierozerwalnie związany z interakcją społeczną. Nie uczymy się w próżni. Dzieci, a także dorośli, przyswajają wiedzę i umiejętności poprzez uczestnictwo w wspólnych aktywnościach, które pozwalają im zinternalizować struktury myślenia właściwe dla danej kultury i społeczeństwa. Pomyśl o tym, jak uczymy się obsługi smartfona – rzadko zaczynamy od czytania instrukcji. Zazwyczaj obserwujemy, jak robią to inni, pytamy, eksperymentujemy razem z kimś. To esencja teorii Wygotskiego w codziennym życiu.

Strefa Najbliższego Rozwoju: Tam, gdzie dzieje się magia

Kluczowym pojęciem w teorii Wygotskiego jest „Strefa Najbliższego Rozwoju” (SNR). Odnosi się ona do tych funkcji, które jeszcze nie dojrzały, ale mogą rozwinąć się pod kierunkiem innych, bardziej zaawansowanych osób – na przykład rodzica, nauczyciela czy nawet rówieśnika. Wyobraź sobie dziecko, które próbuje zbudować wysoką wieżę z klocków. Samo potrafi postawić trzy piętra. Ale gdy tata pokaże mu, jak stabilnie ułożyć podstawę, nagle dziecko jest w stanie zbudować siedem. Te cztery dodatkowe piętra leżały w jego SNR – zdolności, które czekały na odpowiednie wsparcie. To właśnie w tej strefie ma miejsce najbardziej efektywna nauka, a Wygotski podkreślał, że „nauka prowadzi rozwój”. Kiedy dziecko zdobywa nową wiedzę w SNR, nie tylko przyswaja informacje, ale robi rzeczywisty postęp w swoim rozwoju.

Edukacja to coś więcej niż encyklopedyczna wiedza

Dla Wygotskiego celem edukacji nie jest jedynie „zalanie” dziecka wiedzą. To raczej rozwijanie jego umiejętności uczenia się, czyli przygotowanie go do pełnego korzystania ze swojego potencjału. Zdolność do jasnego i kreatywnego myślenia, planowania, realizowania tych planów i skutecznej komunikacji jest o wiele ważniejsza niż sama wiedza. Dlaczego? Bo wiedza staje się nieporównywalnie łatwiejsza do przyswojenia, jeśli wiemy, jak się uczyć. Dziecko, które potrafi samodzielnie myśleć i planować, jest jak doświadczony poszukiwacz skarbów, który wie, gdzie szukać, a nie tylko jak otworzyć już znalezioną skrzynię.

Narzędzia umysłowe – klucz do autonomii

Lew Wygotski wierzył, że podobnie jak narzędzia fizyczne (młotek, śrubokręt) rozszerzają nasze zdolności fizyczne, tak „narzędzia umysłowe” rozszerzają nasze zdolności mentalne. Pozwalają nam rozwiązywać problemy i tworzyć rozwiązania w złożonym współczesnym świecie. Co to za narzędzia? Znaki, symbole, a przede wszystkim język. To dzięki nim możemy analizować rzeczywistość, komunikować się i porządkować myśli.

Pomyśl o tym jak o instrukcji obsługi złożonej maszyny. Bez niej, będziesz błądzić, naciskać losowe guziki. Z instrukcją – czyli narzędziem umysłowym – stajesz się mistrzem urządzenia. Wygotski uważał, że dopóki dzieci nie nauczą się korzystać z tych narzędzi, ich nauka jest w dużej mierze kontrolowana przez otoczenie. Ich uwagę zwraca tylko to, co jest najjaśniejsze lub najgłośniejsze, a zapamiętują coś tylko wtedy, gdy jest to wielokrotnie powtórzone. Kojarzysz reklamy z lat 90., które powtarzały hasła do znudzenia? To właśnie dlatego, że często działamy na zasadzie bezmyślnego przyswajania.

Kiedy jednak dzieci opanują narzędzia umysłowe, stają się odpowiedzialne za własne uczenie się. Uczą się i zapamiętują w zamierzony i świadomy sposób. Stają się „mistrzami własnego zachowania”. Jeśli stworzymy im warunki do zapoznawania się z coraz większą liczbą tych narzędzi i ćwiczenia ich używania, przekształcą nie tylko swoje zewnętrzne zachowania, ale i umysły. Dziecko, które uczy się języka, nie tylko zyskuje nowe słowa, ale przede wszystkim uczy się myśleć w bardziej złożony sposób.

Społeczne środowisko kształtuje nasz umysł

W samym centrum teorii Wygotskiego znajduje się idea, że rozwój dziecka jest wynikiem nieustannej interakcji pomiędzy dziećmi a ich otoczeniem społecznym. Te interakcje obejmują nie tylko osoby – rodziców, nauczycieli, rówieśników, rodzeństwo – ale także artefakty kulturowe, takie jak książki, zabawki, czy programy telewizyjne. Ważne są również specyficzne dla danej kultury zwyczaje i praktyki, w które dziecko angażuje się w przedszkolu, w domu czy na placu zabaw.

Dzieci nie są biernymi odbiorcami. Są aktywnymi partnerami we wszystkich tych interakcjach. Nie tylko odzwierciedlają otaczający je świat, ale przede wszystkim aktywnie budują swoją wiedzę, umiejętności i postawy. Historia i kultura społeczeństwa, w którym dziecko dorasta, oraz wydarzenia tworzące jego osobistą historię, decydują o znacznie więcej niż tylko o tym, co dziecko wie lub lubi. One decydują także o tym, których narzędzi umysłowych dziecko się uczy i jak te narzędzia kształtują jego umysł.

Magia zabawy: Nauka w najbardziej angażującej formie

Wygotski poświęcał wiele uwagi roli zabawy, szczególnie w najmłodszym wieku. Jak sam podkreślał w swoim wykładzie „Zabawa i Rozwój Psychologiczny Dziecka”: „Zabawa tworzy ‚Strefę bliskiego rozwoju’ dziecka. To właśnie w trakcie zabawy dziecko zawsze zachowuje się ponad swój wiek, wychodzi poza swoje codzienne zachowania, jest twórcze i kreatywne”.

Pomyśl o tym: kiedy dzieci bawią się „w dom” albo „w sklep” na Allegro, wcielają się w różne role, same wyznaczają obowiązujące zasady i tworzą wyobrażone sytuacje. Taka zabawa prowadzi do większego poziomu samokontroli, ponieważ wszystkie działania dzieci są określone przez reguły, które same sobie przecież stworzyły. Zaangażowanie i skupienie w zabawie są znacznie większe niż przy wykonywaniu zadań „akademickich”, wymyślonych przez dorosłych. Dziecko w zabawie uczy się planować, negocjować, rozwiązywać problemy, empatii – wszystko to w naturalnym, angażującym kontekście. To nie tylko rozrywka, to intensywna lekcja życia!

Nauczyciel jako przewodnik i inspirator

W teorii Wygotskiego rola nauczyciela jest kluczowa. Nauczyciel powinien tak kierować zajęciami, by nakłaniać dziecko do podejmowania zadań, które nieco przekraczają jego obecne możliwości. Dzięki takiej „zdrowej inspiracji” dzieci mogą wykonywać zadania wykraczające poza ich niezależne umiejętności, czego bez pomocy nauczyciela nie mogłyby dokonać. Nie chodzi o to, by wykonać zadanie za dziecko, ale by dać mu odpowiednie rusztowanie – wsparcie, które pozwoli mu wspiąć się nieco wyżej. Takie podejście stosują dobrzy trenerzy sportowi, którzy widzą potencjał i motywują do przekraczania granic, ale zawsze z odpowiednim wsparciem.

Dziedzictwo Wygotskiego: Współczesne zastosowania

Wygotski, jeszcze za życia, zbudował solidny zespół badawczy, złożony z kolegów i zaangażowanych studentów, określanych jako „Wygotskianie”. To oni, po jego przedwczesnej śmierci, kontynuowali dzieło Mistrza, badali i rozwijali jego „Teorię historyczno-kulturową”. Wielokrotnie stosowali jego teorię do kształcenia ogólnego i specjalnego. Nowe aplikacje były i nadal są rozwijane przez kolejne pokolenia Wygotskian w Rosji, Anglii czy USA, gdzie dziedzictwo Wygotskiego jest obecne we współczesnych interpretacjach konstruktywizmu społecznego i teorii społeczno-kulturowej.

Trzy kluczowe umiejętności na całe życie

Wygotskianie doszli do wniosku, że aby dzieci odniosły sukces w szkole i w późniejszym, dorosłym życiu, powinny we wczesnych latach swojego dzieciństwa rozwinąć trzy kluczowe umiejętności. To fundamenty, na których zbudujesz całe życie:

1. Samoregulacja: To umiejętność tworzenia i realizacji planów. U małego dziecka początkowo przejawia się to w przyswojeniu niezbędnych zachowań, takich jak kontrola ruchu ciała, skupienie uwagi, koordynacja bodźców, określanie granic własnego ciała czy panowanie nad własnym zachowaniem. Z biegiem czasu, kiedy dzieci mają do dyspozycji odpowiednie narzędzia umysłowe, uczą się kierować swoimi myślami w sposób świadomy, celowy i zaplanowany. Dzięki temu mogą przejść do trudniejszych zadań. Dziecko z rozwiniętą samoregulacją potrafi „uczyć się na żądanie” – wie, jak podejść do nowego wyzwania, jak zaplanować jego wykonanie i jak monitorować swoje postępy. To jak zarządzanie własnym projektem, tylko że w skali małego człowieka.
2. Umiejętności poznawcze: Dotyczą one rozwoju intelektualnego i kreatywnego. Dobrze zaprojektowane programy, bazujące na teorii Wygotskiego, takie jak „Klucz do uczenia się”, rozwijają wszystkie inteligencje wielorakie, koncentrując się także na rozwoju kreatywności. Chodzi o to, by dziecko nie tylko przyswajało fakty, ale umiało je przetwarzać, łączyć w nowe sposoby i tworzyć własne, unikalne rozwiązania. To jak bycie nie tylko odbiorcą memów, ale i ich twórcą!
3. Umiejętności komunikatywne: To nabywanie przez dziecko zdolności rozumienia innych i bycia zrozumianym. Służy temu praca w parach, praca zespołowa, refleksja grupowa oraz metodyka prowadzenia zajęć – zabaw, które są zaprojektowane tak, by dzieci wcielały się w różne role i odnosiły wspólne sukcesy. Umiejętność efektywnej komunikacji to podstawa każdego społeczeństwa, od rodziny po globalną społeczność. Bez niej najwspanialsze pomysły pozostają niezrozumiałe.

Myśl i język: Nierozerwalna para

Jednym z najważniejszych aspektów najsławniejszej pracy Wygotskiego jest wzajemne powiązanie myśli i języka. Zauważ, jak małe dzieci w trakcie zabawy na bieżąco komentują rozwój akcji: „A teraz pociąg jedzie dookoła wieży i uderza w wieżę, och nie – wieża się rozpada…”. Wygotski nazwał to monologiem zewnętrznym. Z czasem monolog zewnętrzny staje się monologiem wewnętrznym, przybierającym formę myśli. Oznacza to, że opanowana przez dziecko mowa staje się podstawową strukturą jego myślenia. Rozwój myśli jest w dużym stopniu determinowany zdolnościami językowymi dziecka. Bogaty zasób słownictwa i płynność językowa zależą w największej mierze od codziennych doświadczeń. Dlatego jedną z najważniejszych funkcji edukacji powinno być wspieranie rozwoju bogatego i efektywnego języka mówionego dziecka. Mów do swojego dziecka, czytaj mu, zachęcaj do opowiadania – to inwestycja w jego intelekt.

Praktyczne zastosowanie: Program „Klucz do uczenia się”

Teoria Lwa Wygotskiego leży u podstaw nowatorskiego programu edukacyjnego dla dzieci w wieku 2,5-6 lat „Klucz do uczenia się”. Program ten, realizowany od lat w Wielkiej Brytanii z olbrzymim sukcesem, został sprowadzony do Polski, przetłumaczony i dostosowany do naszych realiów i potrzeb. Jego celem jest rozwijanie u dziecka wspomnianych trzech podstawowych umiejętności: samoregulacji, poznawczych i komunikatywnych. To doskonały przykład, jak głębokie teorie psychologiczne mogą przekładać się na konkretne, skuteczne działania edukacyjne.

Wspieranie rozwoju dziecka w duchu teorii Wygotskiego oznacza więc aktywne angażowanie się w jego świat, dostarczanie mu wsparcia w Strefie Najbliższego Rozwoju i postrzeganie zabawy jako kluczowego narzędzia nauki. Oznacza to również, że jako rodzice i nauczyciele mamy ogromny wpływ na kształtowanie nie tylko wiedzy, ale przede wszystkim umiejętności, które pozwolą młodym ludziom świadomie i kreatywnie radzić sobie w życiu. To inwestycja, która procentuje przez całe życie – w szkole, w pracy, w relacjach, a także w budowaniu własnej, silnej osobowości.